C: IULIUS CAESAR
COMMEMTARIORUM BELLI GALLICI   V

(1)   L. Domitio Ap. Claudio consulibus discedens
ab hibernis Caesar in Italiam, ut quotannis facere
consuerat, legatis imperat quos legionibus
praefecerat, uti quam plurimas possent hieme naves
aedificandas veteresque reficiendas curarent. earum
modum formamque demon strat. ad celeritatem
onerandi subductionisque paulo facit humiliores,
quam quibus in nostro mari uti consue vimus, atque
id eo magis, quod propter crebras commu tationes
aestuum minus magnos ibi fluctus fieri cogno verat,
ad onera ac multitudinem iumentorum transpor tandam
paulo latiores quam quibus in reliquis utimur
maribus. has omnes actuarias imperat fieri, quam ad
rem humilitas multum adiuvat. ea, quae sunt usui ad
arman das naves, ex Hispania apportari iubet. ipse
conventibus Galliae citerioris peractis in
Illyricum proficiscitur, quod a Pirustis finitimam
partem provinciae incursionibus vastari audiebat.
eo cum venisset, civitatibus milites imperat
certumque in locum convenire iubet. qua re nuntiata
Pirustae legatos ad eum mittunt, qui doceant nihil
earum rerum publico factum consilio, seseque para
tos esse demonstrant omnibus rationibus de iniuriis
satis facere. accepta oratione eorum Caesar obsides
imperat eosque ad certam diem adduci iubet; nisi
ita fecerint, sese bello civitatem persecuturum
demonstrat. iis ad diem adductis, ut imperaverat,
arbitros inter civitates dat, qui litem aestiment
poenamque constituant.
(2)   His confectis rebus conventibusque peractis
in ci teriorem Galliam revertitur atque inde ad
exercitum proficiscitur. eo cum venisset,
circumitis omnibus hi bernis singulari militum
studio in summa rerum omnium inopia circiter
sescentas eius generis, cuius supra demon
stravimus, naves et longas duodetriginta invenit in
structas neque multum abesse ab eo, quin paucis
diebus deduci possint. conlaudatis militibus atque
iis qui negotio praefuerant, quid fieri velit
ostendit atque omnes ad portum Itium convenire
iubet, quo ex portu commo dissimum in Britanniam
traiectum esse cognoverat, cir citer milium passuum
XXX transmissum a continenti. huic rei quod satis
esse visum est militum reliquit. ipse cum
legionibus expeditis quattuor et equitibus DCCC in
fines Treverorum proficiscitur, quod hi neque ad
con cilia veniebant neque imperio parebant
Germanosque Transrhenanos sollicitare dicebantur.
(3)   Haec civitas longe plurimum totius Galliae
equi tatu valet magnasque habet copias peditum
Rhenum que, ut supra demonstravimus, tangit. in ea
civitate duo de principatu inter se contendebant,
Indutiomarus et Cingetorix. ex quibus alter,
simulatque de Caesaris legionumque adventu cognitum
est, ad eum venit, se suosque omnes in officio
futuros neque ab amicitia populi Romani defecturos
confirmavit quaeque in Treveris gererentur,
ostendit. at Indutiomarus equitatum pedi tatumque
cogere iisque, qui per aetatem in armis esse non
poterant, in silvam Arduennam abditis, quae ingenti
magnitudine per medios fines Treverorum a flumine
Rheno ad initium Remorum pertinet, bellum parare
insti tuit. sed posteaquam nonnulli principes ex ea
civitate, et auctoritate Cingetorigis adducti et
adventu nostri exer citus perterriti, ad Caesarem
venerunt et de suis privatim rebus ab eo petere
coeperunt, quoniam civitati consulere non possent,
Indutiomarus veritus ne ab omnibus dese reretur,
legatos ad Caesarem mittit: sese idcirco ab suis
discedere atque ad eum venire noluisse, quo
facilius civi tatem in officio contineret, ne omnis
nobilitatis discessu plebs propter imprudentiam
laberetur; itaque civitatem in sua potestate esse
seque, si Caesar permitteret, ad eum in castra
venturum et suas civitatisque fortunas eius fidei
permissurum.
(4)   Caesar etsi intellegebat qua de causa ea
dicerentur quaeque eum res ab instituto consilio
deterreret, tamen, ne aestatem in Treveris
consumere cogeretur omnibus rebus ad Britannicum
bellum comparatis, Indutioma rum ad se cum ducentis
obsidibus venire iussit. his ad ductis, in iis
filio propinquisque eius omnibus, quos nomi natim
evocaverat, consolatus Indutiomarum hortatus que
est uti in officio maneret; nihilo tamen setius
princi pibus Treverorum ad se convocatis hos
singillatim Cinge torigi conciliavit, quod cum
merito eius ab se fieri intelle gebat, tum magni
interesse arbitrabatur eius auctori tatem inter
suos quam plurimum valere, cuius tam egre giam in
se voluntatem perspexisset. id factum graviter
tulit Indutiomarus, suam gratiam inter suos minui,
et qui iam ante inimico in nos animo fuisset, multo
gravius hoc dolore exarsit.
(5)   His rebus constitutis Caesar ad portum Itium
cum legionibus pervenit. ibi cognoscit LX naves,
quae in Mel dis factae erant, tempestate reiectas
cursum tenere non potuisse atque eodem unde erant
profectae revertisse. reliquas paratas ad
navigandum atque omnibus rebus instructas invenit.
eodem equitatus totius Galliae con venit numero
milia quattuor principesque ex omnibus civitatibus.
ex quibus perpaucos quorum in se fidem per
spexerat, relinquere in Gallia, reliquos obsidum
loco secum ducere decreverat, quod cum ipse
abesset, motum Galliae verebatur.
(6)   Erat una cum ceteris Dumnorix Haeduus, de quo
a nobis antea dictum est. hunc secum habere in
primis constituerat, quod eum cupidum rerum
novarum, cupi dum imperii, magni animi, magnae
inter Gallos auc toritatis cognoverat. accedebat
huc, quod iam in concilio Haeduorum Dumnorix
dixerat sibi a Caesare regnum civitatis deferri;
quod dictum Haedui graviter ferebant neque
recusandi aut deprecandi causa legatos ad Caesarem
mittere audebant. id factum ex suis hospitibus
Caesar cognoverat. ille omnibus primo precibus
petere contendit ut in Gallia relinqueretur, partim
quod in suetus navigandi mare timeret, partim quod
religioni bus impediri sese diceret. posteaquam id
obstinate sibi negari vidit, omni spe impetrandi
adempta, principes Galliae sollicitare, sevocare
singulos hortarique coepit uti in continenti
remanerent; metu territare: non sine causa fieri,
ut Gallia omni nobilitate spoliaretur; id esse
consilium Caesaris, ut quos in conspectu Galliae
inter ficere vereretur, hos omnes in Britanniam
traductos necaret; fidem reliquis interponere, ius
iurandum pos cere, ut quod esse ex usu Galliae
intellexissent, communi consilio administrarent.
haec a compluribus ad Caesarem deferebantur.
(7)   Qua re cognita Caesar, quod tantum civitati
Hae duae dignitatis tribuebat, coercendum atque
deterren dum, quibuscumque rebus posset, Dumnorigem
statue bat; at, quod longius eius amentiam progredi
videbat, prospiciendum, ne quid sibi ac rei
publicae nocere posset. itaque dies circiter XXV in
eo loco commoratus, quod corus ventus navigationem
impediebat, qui magnam partem omnis temporis in his
locis flare consuevit, dabat operam, uti in officio
Dumnorigem contineret, nihilo tamen setius omnia
eius consilia cognosceret. tandem idoneam nactus
tempestatem milites equitesque con scendere naves
iubet. at omnium animis impeditis Dum norix cum
equitibus Haeduorum a castris insciente Cae sare
domum discedere coepit. qua re nuntiata Caesar
intermissa profectione atque omnibus rebus
postpositis magnam partem equitatus ad eum
insequendum mittit retrahique imperat; si vim
faciat neque pareat, interfici iubet, nihil hunc se
absente pro sano facturum arbitratus qui praesentis
imperium neglexisset. ille autem revocatus
resistere ac se manu defendere suorumque fidem
implorare coepit, saepe clamitans liberum se
liberaeque esse civi tatis. illi, ut erat
imperatum, circumsistunt hominem atque
interficiunt. at equites Haedui ad Caesarem omnes
revertuntur.
(8)   His rebus gestis, Labieno in continenti cum
tribus legionibus et equitum milibus duobus
relicto, ut portus tueretur et rei frumentariae
provideret, quaeque in Gallia gererentur
cognosceret, consiliumque pro tempore et pro re
caperet, ipse cum quinque legionibus et pari numero
equitum, quem in continenti relinquebat, ad solis
occasum naves solvit et leni Africo provectus,
media cir citer nocte vento intermisso, cursum non
tenuit et lon gius delatus aestu orta luce sub
sinistra Britanniam relic tam conspexit. tum rursus
aestus commutationem secu tus remis contendit, ut
eam partem insulae caperet. qua optimum esse
egressum superiore aestate cognoverat. qua in re
admodum fuit militum virtus laudanda, qui vec
toriis gravibusque navigiis non intermisso
remigandi labore longarum navium cursum
adaequarunt. acces sum est ad Britanniam omnibus
navibus meridiano fere tempore, neque in eo loco
hostis est visus. sed ut postea Caesar ex captivis
cognovit, cum magnae manus eo con venissent,
multitudine navium perterritae, quae cum anno tinis
privatisque, quas sui quisque commodi causa fece
rat, amplius octingentae uno erant visae tempore,
ab litore discesserant ac se in superiora loca
abdiderant.
(9)   Caesar exposito exercitu et loco castris
idoneo capto, ubi ex captivis cognovit quo in loco
hostium copiae con sedissent, cohortibus decem ad
mare relictis et equitibus trecentis, qui praesidio
navibus essent, de tertia vigilia ad hostes
contendit, eo minus veritus navibus, quod in litore
molli atque aperto deligatas ad ancoras relinque
bat. ei praesidio navibusque Q. Atrium praefecit.
ipse noc tu progressus milia passuum circiter XII
hostium copias conspicatus est. illi equitatu atque
essedis ad flumen pro gressi ex loco superiore
nostros prohibere et proelium committere coeperunt.
repulsi ab equitatu se in silvas abdiderunt, locum
nacti egregie et natura et opere muni tum, quem
domestici belli, ut videbatur, causa iam ante
praeparaverant; nam crebris arboribus succisis
omnes introitus erant praeclusi. ipsi ex silvis
rari propugna bant nostrosque intra munitiones
ingredi prohibebant. at milites legionis septimae
testudine facta et aggere ad munitiones adiecto
locum ceperunt eosque ex silvis ex pulerunt paucis
vulneribus acceptis. sed eos fugientes longius
Caesar prosequi vetuit, et quod loci naturam igno
rabat, et quod magna parte diei consumpta munitioni
castrorum tempus relinqui volebat.
(10)   Postridie eius diei mane tripertito milites
equites que in expeditionem misit, ut eos qui
fugerant perseque rentur. his aliquantum itineris
progressis cum iam ex tremi essent in prospectu,
equites a Q. Atrio ad Cae sarem venerunt, qui
nuntiarent superiore nocte maxima coorta tempestate
prope omnes naves adflictas atque in litus eiectas
esse, quod neque ancorae funesque subsiste rent
neque nautae gubernatoresque vim tempestatis pati
possent; itaque ex eo concursu navium magnum esse
in commodum acceptum.
(11)   His rebus cognitis Caesar legiones
equitatumque revocari atque in itinere resistere
iubet, ipse ad naves revertitur; eadem fere quae ex
nuntiis litterisque cogno verat, coram perspicit,
sic ut amissis circiter XL navibus reliquae tamen
refici posse magno negotio viderentur. itaque ex
legionibus fabros deligit et ex continenti alios
arcessi iubet; Labieno scribit ut quam plurimas
possit iis legionibus, quae sint apud eum, naves
instituat. ipse, etsi res erat multae operae ac
laboris, tamen commodissi mum esse statuit omnes
naves subduci et cum castris una munitione
coniungi. in his rebus circiter dies X consumit, ne
nocturnis quidem temporibus ad laborem militum
intermissis. subductis navibus castrisque egregie
munitis easdem copias quas ante praesidio navibus
relinquit, ipse eodem unde redierat proficiscitur.
eo cum venisset, maiores iam undique in eum locum
copiae Britannorum conve nerant summa imperii
bellique administrandi communi consilio permissa
Cassivellauno, cuius fines a maritimis civitatibus
flumen dividit quod appellatur Tamesis, a mari
circiter milia passuum LXXX. huic superiore tem
pore cum reliquis civitatibus continentia bella
inter cesserant. sed nostro adventu permoti
Britanni hunc toti bello imperioque praefecerant.
(12)   Britanniae pars interior ab iis incolitur
quos na tos in insula ipsi memoria proditum dicunt,
maritima pars ab iis qui praedae ac belli inferendi
causa ex Belgio transierant_qui omnes fere iis
nominibus civitatum appellantur, quibus orti ex
civitatibus eo pervenerunt_ et bello inlato ibi
remanserunt atque agros colere coepe runt. hominum
est infinita multitudo creberrimaque aedi ficia
fere Gallicis consimilia, pecoris numerus ingens.
utuntur aut aere aut nummo aureo aut taleis ferreis
ad certum pondus examinatis pro nummo. nascitur ibi
plumbum album in mediterraneis regionibus, in
mariti mis ferrum, sed eius exigua est copia; aere
utuntur impor tato. materia cuiusque generis, ut in
Gallia est praeter fagum atque abietem. leporem et
gallinam et anserem gustare fas non putant; haec
tamen alunt animi volup tatisque causa. loca sunt
temperatiora quam in Gallia remissioribus
frigoribus.
(13)   Insula natura triquetra, cuius unum latus
est con tra Galliam. huius lateris alter angulus,
qui est ad Can tium, quo fere omnes ex Gallia naves
adpelluntur, ad orientem solem, inferior ad
meridiem spectat. hoc latus pertinet circiter milia
passuum quingenta. alterum vergit ad Hispaniam
atque occidentem solem. qua ex parte est Hibernia
insula, dimidio minor ut existimatur quam
Britannia, sed pari spatio transmissus atque ex
Gallia est in Britanniam. in hoc medio cursu est
insula quae appellatur Mona; complures praeterea
minores obiectae insulae existimantur; de quibus
insulis nonnulli scrip serunt dies continuos XXX
sub brumam esse noctem. nos nihil de eo
percontationibus reperiebamus, nisi certis ex aqua
mensuris breviores esse quam in continenti noctes
videbamus. huius est longitudo lateris, ut fert
illorum opinio, septingentorum milium. tertium est
contra sep tentriones; cui parti nulla est obiecta
terra, sed eius angu lus lateris maxime ad
Germaniam spectat. hoc milia pas suum octingenta in
longitudinem esse existimatur. ita omnis insula est
in circuitu vicies centum milium pas suum.
(14)   Ex his omnibus longe sunt humanissimi qui
Can tium incolunt, quae regio est maritima omnis,
neque multum a Gallica differunt consuetudine.
interiores pleri que frumenta non serunt, sed lacte
et carne vivunt pelli busque sunt vestiti. omnes
vero se Britanni vitro infi ciunt, quod caeruleum
efficit colorem, atque hoc horri biliores sunt in
pugna adspectu; capilloque sunt promisso atque omni
parte corporis rasa praeter caput et labrum
superius. uxores habent deni duodenique inter se
com munes et maxime fratres cum fratribus
parentesque cum liberis. sed si qui sunt ex iis
nati, eorum habentur liberi, quo primum virgo
quaeque deducta est.
(15)   Equites hostium essedariique acriter proelio
cum equitatu nostro in itinere conflixerunt, ita
tamen ut nostri omnibus partibus superiores fuerint
atque eos in silvas collesque compulerint. sed
compluribus interfectis cupi dius insecuti
nonnullos ex suis amiserunt. at illi inter misso
spatio, imprudentibus nostris atque occupatis in
munitione castrorum, subito se ex silvis eiecerunt
impe tuque in eos facto, qui erant in statione pro
castris con locati, acriter pugnaverunt, duabusque
missis subsidio cohortibus a Caesare, atque his
primis legionum duarum, cum eae perexiguo
intermisso loci spatio inter se consti tissent,
novo genere pugnae perterritis nostris per medios
audacissime perruperunt seque inde incolumes recepe
runt. eo die Q. Laberius Durus tribunus militum
inter ficitur. illi pluribus submissis cohortibus
repelluntur.
(16)   Toto hoc in genere pugnae cum sub oculis
omnium ac pro castris dimicaretur, intellectum est
nostros prop ter gravitatem armorum, quod neque
insequi cedentes possent neque ab signis discedere
auderent, minus aptos esse ad huius generis hostem,
equites autem magno cum periculo proelio dimicare,
propterea quod illi etiam con sulto plerumque
cederent et, cum paulum ab legionibus nostros
removissent, ex essedis desilirent et pedibus dis
pari proelio contenderent. equestris autem proelii
ratio et cedentibus et insequentibus par atque idem
periculum inferebat. accedebat huc ut numquam
conferti, sed rari magnisque intervallis
proeliarentur stationesque disposi tas haberent
atque alios alii deinceps exciperent integri que et
recentes defatigatis succederent.
(17)   Postero die procul a castris hostes in
collibus con stiterunt rarique se ostendere et
lenius quam pridie nostros equites proelio
lacessere coeperunt. sed meridie cum Caesar
pabulandi causa tres legiones atque omnem equitatum
cum C. Trebonio legato misisset, repente ex omnibus
partibus ad pabulatores advolaverunt, sic uti ab
signis legionibusque non absisterent. nostri
acriter in eos impetu facto reppulerunt neque finem
sequendi fecerunt, quoad subsidio confisi equites,
cum post se legio nes viderent, praecipites hostes
egerunt magnoque eorum numero interfecto neque sui
colligendi neque consistendi aut ex essedis
desiliendi facultatem dederunt. ex hac fuga
protinus, quae undique convenerant, auxilia dis
cesserunt, neque post id tempus umquam summis nobis
cum copiis hostes contenderunt.
(18)   Caesar cognito consilio eorum ad flumen
Tamesim in fines Cassivellauni exercitum duxit;
quod flumen uno omnino loco pedibus atque hoc aegre
transiri potest. eo cum venisset, animadvertit ad
alteram fluminis ripam magnas esse copias hostium
instructas. ripa autem erat acutis sudibus
praefixisque munita, eiusdemque generis sub aqua
defixae sudes flumine tegebantur. his rebus
cognitis a perfugis captivisque Caesar praemisso
equi tatu confestim legiones subsequi iussit. sed
ea celeritate atque eo impetu milites ierunt, cum
capite solo ex aqua extarent, ut hostes impetum
legionum atque equitum sustinere non possent
ripasque dimitterent ac se fugae mandarent.
(19)   Cassivellaunus ut supra demonstravimus omni
de posita spe contentionis, dimissis amplioribus
copiis, mili bus circiter quattuor essedariorum
relictis itinera nostra servabat paulumque ex via
excedebat locisque impe ditis ac silvestribus se
occultabat atque iis regionibus, quibus nos iter
facturos cognoverat, pecora atque homi nes ex agris
in silvas compellebat et, cum equitatus noster
liberius praedandi vastandique causa se in agros
effunderet, omnibus viis semitisque notis
essedarios ex silvis emittebat et magno cum
periculo nostrorum equi tum cum his confligebat
atque hoc metu latius vagari prohibebat.
relinquebatur ut neque longius ab agmine legionum
discedi Caesar pateretur et tantum agris vastan dis
incendiisque faciendis hostibus noceretur, quantum
in labore atque itinere legionarii milites efficere
poterant.
(20)   Interim Trinovantes, prope firmissima earum
re gionum civitas_ex qua Mandubracius adulescens
Cae saris fidem secutus ad eum in continentem
venerat, cuius pater in ea civitate regnum
obtinuerat interfectusque erat a Cassivellauno,
ipse fuga mortem vitaverat_, lega tos ad Caesarem
mittunt pollicenturque sese ei dedituros atque
imperata facturos; petunt ut Mandubracium ab
iniuria Cassivellauni defendat atque in civitatem
mittat, qui praesit imperiumque obtineat. his
Caesar imperat obsides XL frumentumque exercitui
Mandubraciumque ad eos mittit. illi imperata
celeriter fecerunt, obsides ad numerum frumentumque
miserunt.
(21)   Trinovantibus defensis atque ab omni militum
in iuria prohibitis Cenimagni Segontiaci Ancalites
Bibroci Cassi legationibus missis sese Caesari
dedunt. ab his cognoscit non longe ex eo loco
oppidum Cassivellauni abesse silvis paludibusque
munitum, quo satis magnus hominum pecorisque
numerus convenerit. oppidum au tem Britanni vocant,
cum silvas impeditas vallo atque fossa munierunt,
quo incursionis hostium vitandae causa convenire
consuerunt. eo proficiscitur cum legionibus. locum
reperit egregie natura atque opere munitum. tamen
hunc duabus ex partibus oppugnare contendit. hostes
paulisper morati militum nostrorum impetum non
tulerunt seseque alia ex parte oppidi eiecerunt.
magnus ibi numerus pecoris repertus multique in
fuga sunt com prehensi atque interfecti.
(22)   Dum haec in his locis geruntur,
Cassivellaunus ad Cantium, quod esse ad mare supra
demonstravimus, quibus regionibus quattuor reges
praeerant, Cingetorix Carvilius Taximagulus
Segovax, nuntios mittit atque his imperat, uti
coactis omnibus copiis castra navalia de improviso
adoriantur atque oppugnent. ii cum ad castra
venissent, nostri eruptione facta multis eorum
inter fectis, capto etiam nobili duce Lugotorige
suos incolu mes reduxerunt. Cassivellaunus hoc
proelio nuntiato, tot detrimentis acceptis,
vastatis finibus, maxime etiam per motus defectione
civitatum, legatos per Atrebatem Com mium de
deditione ad Caesarem mittit. Caesar, cum
constituisset hiemare in continenti propter
repentinos Galliae motus, neque multum aestatis
superesset atque id facile extrahi posse
intellegeret, obsides imperat, et quid in annos
singulos vectigalis populo Romano Britan nia
penderet constituit; interdicit atque imperat Cassi
vellauno ne Mandubracio neu Trinovantibus noceat.
(23)   Obsidibus acceptis exercitum reducit ad
mare, naves invenit refectas. his deductis, quod et
captivorum magnum numerum habebat et nonnullae
tempestate deperierant naves, duobus commeatibus
exercitum repor tare instituit. ac sic accidit uti
ex tanto navium numero tot navigationibus neque hoc
neque superiore anno ulla omnino navis, quae
milites portaret, desideraretur, at ex iis, quae
inanes ex continenti ad eum remitterentur_et
prioris commeatus expositis militibus et quas
postea Labienus faciendas curaverat numero
LX_perpaucae locum caperent, reliquae fere omnes
reicerentur. quas cum aliquamdiu Caesar frustra
expectasset, ne anni tem pore a navigatione
excluderetur, quod aequinoctium suberat, necessario
angustius milites conlocavit ac sum ma
tranquillitate consecuta secunda inita cum
solvisset vigilia, prima luce terram attigit
omnesque incolumes naves perduxit.
(24)   Subductis navibus concilioque Gallorum
Samarobrivae peracto, quod eo anno frumentum in
Gallia prop ter siccitates angustius provenerat,
coactus est aliter ac superioribus annis exercitum
in hibernis conlocare legio nesque in plures
civitates distribuere. ex quibus unam in Morinos
ducendam C. Fabio legato dedit, alteram in Nervios
Q. Ciceroni, tertiam in Essuvios L. Roscio; quartam
in Remis cum T. Labieno in confinio Trevero rum
hiemare iussit; tres in Belgio conlocavit; his M.
Crassum quaestorem et L. Munatium Plancum et C. Tre
bonium legatos praefecit. unam legionem, quam proxi
me trans Padum conscripserat, et cohortes V in
Eburones, quorum pars maxima est inter Mosam ac
Rhenum, qui sub imperio Ambiorigis et Catuvolci
erant, misit. his mili tibus Q. Titurium Sabinum et
L. Aurunculeium Cottam legatos praeesse iussit. ad
hunc modum distributis legio nibus facillime
inopiae frumentariae sese mederi posse existimavit.
atque harum tamen omnium legionum hi berna praeter
eam, quam L. Roscio in pacatissimam et quietissimam
partem ducendam dederat, milibus pas suum centum
continebantur. ipse interea, quoad legiones
conlocatas munitaque hiberna cognovisset, in Gallia
morari constituit.
(25)   Erat in Carnutibus summo loco natus
Tasgetius, cuius maiores in sua civitate regnum
obtinuerant. huic Caesar pro eius virtute atque in
se benevolentia, quod in omnibus bellis singulari
eius opera fuerat usus, maiorum locum restituerat.
tertium iam hunc annum re gnantem inimici palam
multis ex civitate auctoribus interfecerunt.
defertur ea res ad Caesarem. ille veritus, quod ad
plures pertinebat, ne civitas eorum impulsu
deficeret, L. Plancum cum legione ex Belgio
celeriter in Carnutes proficisci iubet ibique
hiemare, quorumque opera cognoverit Tasgetium
interfectum, hos compre hensos ad se mittere.
interim ab omnibus legatis quae storibusque quibus
legiones tradiderat, certior factus est in hiberna
perventum locumque hibernis esse munitum.
(26)   Diebus circiter quindecim, quibus in hiberna
ven tum est, initium repentini tumultus ac
defectionis ortum est ab Ambiorige et Catuvolco.
qui cum ad fines regni sui Sabino Cottaeque praesto
fuissent frumentumque in hiberna comportavissent,
Indutiomari Treveri nuntiis impulsi suos
concitaverunt subitoque oppressis lignatoribus
magna manu ad castra oppugnanda vene runt. cum
celeriter nostri arma cepissent vallumque
ascendissent atque una ex parte Hispanis equitibus
emis sis equestri proelio superiores fuissent,
desperata re ho stes suos ab oppugnatione
reduxerunt. tum suo more conclamaverunt, uti aliqui
ex nostris ad conloquium pro diret: habere sese
quae de re communi dicere vellent, quibus rebus
controversias minui posse sperarent.
(27)   Mittitur ad eos C. Arpinius eques Romanus,
fami liaris Titurii, et Q. Iunius ex Hispania
quidam, qui iam ante missu Caesaris ad Ambiorigem
ventitare consuerat. apud quos Ambiorix ad hunc
modum locutus est: sese pro Caesaris in se
beneficiis plurimum ei confiteri debere, quod eius
opera stipendio liberatus esset, quod Atuatucis
finitimis suis pendere consuesset, quodque ei et
filius et fratris filius a Caesare remissi essent,
quos Atuatuci ob sidum numero missos apud se in
servitute et catenis tenu issent. neque id quod
fecerit de oppugnatione castrorum, aut iudicio aut
voluntate sua fecisse, sed coactu civitatis, suaque
esse eiusmodi imperia, ut non minus haberet iuris
in se multitudo, quam ipse in multitudinem.
civitati porro hanc fuisse belli causam, quod
repentinae Gallorum coniurationi resistere non
potuerit. id se facile ex humili tate sua probare
posse, quod non adeo sit imperitus rerum ut suis
copiis populum Romanum superari posse confidat. sed
esse Galliae commune consilium: omnibus hibernis
Caesaris oppugnandis hunc esse dictum diem, ne qua
legio alteri legioni subsidio venire posset. non
facile Gallos Gallis negare potuisse, praesertim
cum de recuperanda communi libertate consilium
initum videre tur. quibus quoniam pro pietate
satisfecerit, habere nunc se rationem officii pro
beneficiis Caesaris; monere, orare Titurium pro
hospitio, ut suae ac militum saluti consulat.
magnam manum Germanorum conductam Rhenum trans
isse; hanc adfore biduo. ipsorum esse consilium,
velintne prius, quam finitimi sentiant, eductos ex
hibernis milites aut ad Ciceronem aut ad Labienum
deducere, quorum alter milia passuum circiter
quinquaginta, alter paulo amplius ab iis absit.
illud se polliceri et iure iurando con firmare,
tutum iter per suos fines daturum. quod cum faciat,
et civitati sese consulere, quod hibernis levetur,
et Caesari pro eius meritis gratiam referre. hac
oratione habita discedit Ambiorix.
(28)   Arpinius et Iunius, quae audierant, ad
legatos de ferunt. illi repentina re perturbati,
etsi ab hoste ea dice bantur, tamen non neglegenda
existimabant maximeque hac re permovebantur, quod
civitatem ignobilem atque humilem Eburonum sua
sponte populo Romano bellum facere ausam vix erat
credendum. itaque ad consilium rem deferunt
magnaque inter eos existit controversia. L.
Aurunculeius compluresque tribuni militum et
primorum ordinum centuriones nihil temere agendum
neque ex hibernis iniussu Caesaris discedendum
existimabant; quantasvis, magnas etiam copias
Germanorum sustineri posse munitis hibernis
docebant; rem esse testimonio, quod primum hostium
impetum multis ultro vulneribus inlatis fortissime
sustinuerint; re frumentaria non premi; interea et
ex proximis hibernis et a Caesare conventura
subsidia; postremo quid esset levius aut turpius
quam auctore hoste de summis rebus capere
consilium?
(29)   Contra ea Titurius sero facturos clamitabat,
cum maiores manus hostium adiunctis Germanis
convenissent, aut cum aliquid calamitatis in
proximis hibernis esset acceptum. brevem consulendi
esse occasionem. Caesarem arbitrari profectum in
Italiam; neque aliter Carnutes interficiundi
Tasgetii consilium fuisse capturos, neque Eburones,
si ille adesset, tanta contemptione nostri ad
castra venturos. sese non hostem auctorem, sed rem
spectare; subesse Rhenum; magno esse Germanis
dolori Ariovisti mortem et superiores nostras
victorias; ardere Galliam tot contumeliis acceptis
sub populi Romani imperium redactam superiore
gloria rei militaris exstincta. postremo quis hoc
sibi persuaderet sine certa spe Ambio rigem ad eius
modi consilium descendisse? suam senten tiam in
utramque partem esse tutam; si nihil sit durius,
nullo cum periculo ad proximam legionem
perventuros; si Gallia omnis cum Germanis
consentiat, unam esse in celeritate positam
salutem. Cottae quidem atque eorum, qui
dissentirent, consilium quem haberet exitum? in quo
si non praesens periculum, at certe longinqua
obsidione fames esset timenda.
(30)   Hac in utramque partem disputatione habita,
cum a Cotta primisque ordinibus acriter
resisteretur, 'vincite' inquit 'si ita vultis'
Sabinus et id clariore voce, ut magna pars militum
exaudiret; 'neque is sum' inquit 'qui gra vissime
ex vobis mortis periculo terrear: hi sapient; si
gravius quid acciderit, abs te rationem reposcent;
qui si per te liceat, perendino die cum proximis
hibernis con iuncti communem cum reliquis belli
casum sustineant, non reiecti et relegati longe a
ceteris aut ferro aut fame intereant.'
(31)   Consurgitur ex consilio; comprehendunt utrum
que et orant ne sua dissensione et pertinacia rem
in sum mum periculum deducant; facilem esse rem,
seu maneant seu proficiscantur, si modo unum omnes
sentiant ac pro bent; contra in dissensione nullam
se salutem perspicere. res disputatione ad mediam
noctem perducitur. tandem dat Cotta permotus manus,
superat sententia Sabini. pronuntiatur prima luce
ituros. consumitur vigiliis reli qua pars noctis,
cum sua quisque miles circumspiceret, quid secum
portare posset, quid ex instrumento hiber norum
relinquere cogeretur. omnia excogitantur, quare nec
sine periculo maneatur et languore militum et
vigiliis periculum augeatur. prima luce sic ex
castris proficiscun tur ut quibus esset persuasum
non ab hoste, sed ab homine amicissimo Ambiorige
consilium datum, longissimo ag mine maximisque
impedimentis.
(32)   At hostes, posteaquam ex nocturno fremitu
vigi liisque de profectione eorum senserunt,
conlocatis insidiis bipertito in silvis opportuno
atque occulto loco a milibus passuum circiter
duobus Romanorum adventum exspec tabant, et cum se
maior pars agminis in magnam con vallem demisisset,
ex utraque parte eius vallis subito se ostenderunt
novissimosque premere et primos prohibere ascensu
atque iniquissimo nostris loco proelium commit tere
coeperunt.
(33)   Tum demum Titurius, ut qui nihil ante
providisset, trepidare et concursare cohortesque
disponere, haec ta men ipsa timide atque ut eum
omnia deficere viderentur; quod plerumque iis
accidere consuevit qui in ipso negotio consilium
capere coguntur. at Cotta qui cogitasset haec posse
in itinere accidere atque ob eam causam profec
tionis auctor non fuisset, nulla in re communi
saluti de erat, et in appellandis cohortandisque
militibus impera toris et in pugna militis officia
praestabat. cum propter longitudinem agminis minus
facile per se omnia obire et quid quoque loco
faciendum esset providere possent, iusserunt
pronuntiari, ut impedimenta relinquerent atque in
orbem consisterent. quod consilium etsi in eiusmodi
casu reprehendendum non est, tamen incommode
accidit. nam et nostris militibus spem minuit et
hostes ad pug nam alacriores effecit, quod non sine
summo timore et desperatione id factum videbatur.
praeterea accidit_ quod fieri necesse erat_ut vulgo
milites ab signis disce derent, quaeque quisque
eorum carissima haberet, ab impedimentis petere
atque arripere properaret, clamore et fletu omnia
complerentur.
(34)   At barbaris consilium non defuit. nam duces
eorum tota acie pronuntiari iusserunt, nequis ab
loco discederet; illorum esse praedam atque illis
reservari quaecumque Romani reliquissent; proinde
omnia in victoria posita existimarent. %erant et
virtute et numero pugnandi pares%. nostri tametsi
ab duce et a fortuna deserebantur, tamen omnem spem
salutis in virtute ponebant, et quo tiens quaeque
cohors procurreret, ab ea parte magnus numerus
hostium cadebat. qua re animadversa Ambiorix
pronuntiari iubet ut procul tela coniciant neu
propius accedant, et quam in partem Romani impetum
fecerint cedant; levitate armorum et cotidiana
exercitatione nihil his noceri posse; rursus se ad
signa recipientes inse quantur.
(35)   Quo praecepto ab iis diligentissime
observato, cum quaepiam cohors ex orbe excesserat
atque impetum fecerat, hostes velocissime
refugiebant. interim eam par tem nudari necesse
erat et ab latere aperto tela recipere. rursus cum
in eum locum, unde erant egressi, reverti
coeperant, et ab iis qui cesserant et ab iis qui
proximi steterant circumveniebantur; sin autem
locum tenere vellent, nec virtuti locus
relinquebatur neque a tanta multitudine coniecta
tela conferti vitare poterant. tamen tot incommodis
conflictati multis vulneribus acceptis resistebant
et magna parte diei consumpta, cum a prima luce ad
horam octavam pugnaretur, nihil, quod ipsis esset
indignum committebant. tum T. Balventio, qui
superiore anno primum pilum duxerat, viro forti et
magnae auctoritatis, utrumque femur tragula
traicitur; Q. Lucanius eiusdem ordinis, fortissime
pugnans, dum circumvento filio subvenit,
interficitur; L. Cotta legatus omnes cohortes
ordinesque adhortans adversum os funda vulneratur.
(36)   His rebus permotus Q. Titurius cum procul Am
biorigem suos cohortantem conspexisset, interpretem
suum Cn. Pompeium ad eum mittit rogatum ut sibi
militibusque parcat. ille appellatus respondet: si
velit secum conloqui, licere; sperare a multitudine
impetrari posse, quod ad militum salutem pertineat;
ipsi vero nihil nocitum iri inque eam rem se suam
fidem interponere. ille cum Cotta saucio
communicat, si videatur, pugna ut excedant et cum
Ambiorige una conloquantur; spe rare ab eo de sua
ac militum salute impetrari posse. Cotta se ad
armatum hostem iturum negat atque in eo perse
verat.
(37)   Sabinus, quos in praesentia tribunos militum
cir cum se habebat, et primorum ordinum centuriones
se sequi iubet, et cum propius Ambiorigem
accessisset, ius sus arma abicere imperatum facit
suisque ut idem faciant imperat. interim dum de
condicionibus inter se agunt longiorque consulto ab
Ambiorige instituitur sermo, paulatim circumventus
interficitur. tum vero suo more vic toriam
conclamant atque ululatum tollunt impetuque in
nostros facto ordines perturbant. ibi L. Cotta
pugnans interficitur cum maxima parte militum.
reliqui se in castra recipiunt, unde erant egressi.
ex quibus L. Petro sidius aquilifer, cum magna
multitudine hostium pre meretur, aquilam intra
vallum proiecit, ipse pro castris fortissime
pugnans occiditur. illi aegre ad noctem oppu
gnationem sustinent; noctu ad unum omnes desperata
salute se ipsi interficiunt. pauci ex proelio
elapsi incertis itineribus per silvas ad T.
Labienum legatum in hiberna perveniunt atque eum de
rebus gestis certiorem faciunt.
(38)   Hac victoria sublatus Ambiorix statim cum
equi tatu in Atuatucos, qui erant eius regno
finitimi, proficiscitur; neque noctem neque diem
intermittit peditatum que se subsequi iubet. re
demonstrata Atuatucisque concitatis postero die in
Nervios pervenit hortaturque, ne sui in perpetuum
liberandi atque ulciscendi Romanos pro iis quas
acceperint iniuriis occasionem dimittant;
interfectos esse legatos duos magnamque partem exer
citus interisse demonstrat; nihil esse negotii
subito oppres sam legionem, quae cum Cicerone
hiemet, interfici. se ad eam rem profitetur
adiutorem. facile hac oratione Nerviis persuadet.
(39)   Itaque confestim dimissis nuntiis ad
Ceutrones, Grudios, Levacos, Pleumoxios, Geidumnos,
qui omnes sub eorum imperio sunt, quam maximas
possunt manus cogunt et de improviso ad Ciceronis
hiberna advolant, nondum ad eum fama de Titurii
morte perlata. huic quo que accidit_quod fuit
necesse_ut nonnulli milites qui lignationis
munitionisque causa in silvas discessissent,
repentino equitum adventu interciperentur. his
circum ventis magna manu Eburones, Nervii, Atuatuci
atque horum omnium socii clientesque legionem
oppugnare incipiunt. nostri celeriter ad arma
concurrunt, vallum conscendunt. aegre is dies
sustentatur, quod omnem spem hostes in celeritate
ponebant atque hanc adepti victoriam in perpetuum
se fore victores confidebant.
(40)   Mittuntur ad Caesarem confestim a Cicerone
lit terae, magnis propositis praemiis, si
pertulissent; ob sessis omnibus viis missi
intercipiuntur. noctu ex ea ma teria quam
munitionis causa comportaverant, turres ad modum
centum viginti excitantur; incredibili celeritate,
quae deesse operi videbantur, perficiuntur. hostes
postero die multo maioribus coactis copiis castra
oppugnant, fossam complent. a nostris eadem ratione
qua pridie, resistitur. hoc idem reliquis deinceps
fit diebus. nulla pars nocturni temporis ad laborem
intermittitur; non aegris, non vulneratis facultas
quietis datur. quaecum que ad proximi diei
oppugnationem opus sunt, noctu com parantur; multae
praeustae sudes, magnus muralium pilorum numerus
instituitur; turres contabulantur, pinnae
loricaeque ex cratibus attexuntur. ipse Cicero, cum
tenu issima valetudine esset, ne nocturnum quidem
sibi tem pus ad quietem relinquebat, ut ultro
militum concursu ac vocibus sibi parcere cogeretur.
(41)   Tum duces principesque Nerviorum, qui
aliquem sermonis aditum causamque amicitiae cum
Cicerone habebant, conloqui sese velle dicunt.
facta potestate eadem quae Ambiorix cum Titurio
egerat commemorant: omnem esse in armis Galliam;
Germanos Rhenum trans isse; Caesaris reliquorumque
hiberna oppugnari. addunt etiam de Sabini morte;
Ambiorigem ostentant fidei fa ciundae causa. errare
eos dicunt, si quicquam ab iis prae sidii sperent,
qui suis rebus diffidant; sese tamen hoc esse in
Ciceronem populumque Romanum animo, ut nihil nisi
hiberna recusent atque hanc inveterascere con
suetudinem nolint; licere illis per se incolumibus
ex hiber nis discedere et, quascumque in partes
velint, sine metu proficisci. Cicero ad haec unum
modo respondit: non esse consuetudinem populi
Romani ullam accipere ab hoste armato condicionem;
si ab armis discedere velint, se adiutore utantur
legatosque ad Caesarem mittant; sperare pro eius
iustitia quae petierint impetraturos.
(42)   Ab hac spe repulsi Nervii vallo pedum X et
fossa pedum XV hiberna cingunt. haec et superiorum
annorum consuetudine a nobis cognoverant et quosdam
de exer citu nacti captivos ab his docebantur. sed
nulla ferra mentorum copia quae esset ad hunc usum
idonea, gla diis caespites circumcidere, manibus
sagulisque terram exhaurire cogebantur. qua quidem
ex re hominum mul titudo cognosci potuit; nam minus
horis tribus milium pedum XV in circuitu munitionem
perfecerunt. reliquis diebus turres ad altitudinem
valli, falces testudinesque, quas idem captivi
docuerant, parare ac facere coeperunt.
(43)   Septimo oppugnationis die maximo coorto
vento ferventes fusili ex argilla glandes fundis et
iacula ferve facta in casas, quae more Gallico
stramentis erant tectae, iacere coeperunt. hae
celeriter ignem comprehenderunt et venti
magnitudine in omnem castrorum locum distu lerunt.
hostes maximo clamore, sicuti parta iam atque
explorata victoria, turres testudinesque agere et
scalis vallum ascendere coeperunt. at tanta militum
virtus at que ea praesentia animi fuit, ut, cum
undique flamma torrerentur maximaque telorum
multitudine premeren tur suaque omnia impedimenta
atque omnes fortunas conflagrare intellegerent, non
modo demigrandi causa de vallo decederet nemo, sed
paene ne respiceret quidem quisquam ac tum omnes
acerrime fortissimeque pugna rent. hic dies nostris
longe gravissimus fuit; sed tamen hunc habuit
eventum, ut eo die maximus numerus hostium
vulneraretur atque interficeretur, ut se sub ipso
vallo constipaverant recessumque primis ultimi non
dabant. paulum quidem intermissa flamma et quodam
loco turri adacta et contingente vallum, tertiae
cohortis centurio nes ex eo quo stabant loco
recesserunt suosque omnes removerunt, nutu
vocibusque hostes si introire vellent vocare
coeperunt; quorum progredi ausus est nemo. tum ex
omni parte lapidibus coniectis deturbati turrisque
succensa est.
(44)   Erant in ea legione fortissimi viri
centuriones qui iam primis ordinibus
adpropinquarent, Titus Pullo et Lucius Vorenus. hi
perpetuas inter se controversias habe bant, uter
alteri anteferretur, omnibusque annis de loco
summis simultatibus contendebant. ex his Pullo, cum
acerrime ad munitiones pugnaretur, 'quid dubitas'
inquit 'Vorene? aut quem locum tuae probandae
virtutis ex spectas? hic dies de nostris
controversiis iudicabit.' haec cum dixisset,
procedit extra munitiones quaque hostium pars
confertissima est visa, inrumpit. ne Vorenus quidem
sese tum vallo continet, sed omnium veritus
existimatio nem subsequitur. mediocri spatio
relicto Pullo pilum in hostes inmittit atque unum
ex multitudine procurren tem traicit. quo percusso
exanimatoque hunc scutis pro tegunt hostes, in
illum universi tela coniciunt neque dant
progrediendi facultatem. transfigitur scutum
Pulloni et verutum in balteo defigitur. avertit hic
casus vaginam et gladium educere conanti dextram
moratur manum impeditumque hostes circumsistunt.
succurrit inimicus illi Vorenus et laboranti
subvenit. ad hunc se confestim a Pullone omnis
multitudo convertit; illum veruto trans fixum
arbitrantur. Vorenus gladio rem comminus gerit
atque uno interfecto reliquos paulum propellit; dum
cupidius instat, in locum inferiorem deiectus
concidit. huic rursus circumvento subsidium fert
Pullo, atque ambo incolumes compluribus interfectis
summa cum laude intra munitiones se recipiunt. sic
fortuna in contentione et certamine utrumque
versavit, ut alter alteri inimicus auxilio
salutique esset neque diiudicari posset, uter utri
virtute anteferendus videretur.
(45)   Quanto erat in dies gravior atque asperior
oppu gnatio et maxime, quod magna parte militum
confecta vulneribus res ad paucitatem defensorum
pervenerat, tanto crebriores litterae nuntiique ad
Caesarem mitte bantur. quorum pars deprehensa in
conspectu nostrorum militum cum cruciatu necabatur.
erat unus intus Ner vius nomine Vertico, loco natus
honesto, qui a prima ob sidione ad Ciceronem
perfugerat suamque ei fidem prae stiterat. hic
servo spe libertatis magnisque persuadet praemiis,
ut litteras ad Caesarem deferat. has ille iaculo
inligatas effert et Gallus inter Gallos sine ulla
suspicione versatus ad Caesarem pervenit. ab eo de
periculis Cice ronis legionisque cognoscitur.
(46)   Caesar acceptis litteris hora circiter
undecima diei statim nuntium in Bellovacos ad M.
Crassum quaestorem mittit, cuius hiberna aberant ab
eo milia passuum XXV; iubet media nocte legionem
proficisci celeriterque ad se ve nire. exit cum
nuntio Crassus. alterum ad C. Fabium lega tum
mittit, ut in Atrebatium fines legionem adducat,
qua sibi iter faciendum sciebat. scribit Labieno,
si rei publicae commodo facere possit, cum legione
ad fines Nerviorum veniat. reliquam partem
exercitus quod paulo aberat longius, non putat
expectandam; equites circiter quadringentos ex
proximis hibernis cogit.
(47)   Hora circiter tertia ab antecursoribus de
Crassi ad ventu certior factus eo die milia passuum
XX progreditur. Crassum Samarobrivae praeficit
legionemque ei attribuit, quod ibi impedimenta
exercitus, obsides civitatum, lit teras publicas
frumentumque omne, quod eo tolerandae hiemis causa
devexerat, relinquebat. Fabius, ut impera tum erat
non ita multum moratus, in itinere cum legione
occurrit. Labienus interitu Sabini et caede
cohortium cognita, cum omnes ad eum Treverorum
copiae venissent, veritus ne, si ex hibernis fugae
similem profectionem fecisset, hostium impetum
sustinere non posset, prae sertim quos recenti
victoria efferri sciret, litteras Caesari remittit,
quanto cum periculo legionem ex hibernis educ turus
esset, rem gestam in Eburonibus perscribit, docet
omnes peditatus equitatusque copias Treverorum tria
milia passuum longe ab suis castris consedisse.
(48)   Caesar consilio eius probato, etsi opinione
trium legionum deiectus ad duas redierat, tamen
unum com munis salutis auxilium in celeritate
ponebat. venit magnis itineribus in Nerviorum
fines. ibi ex captivis cognoscit quae apud
Ciceronem gerantur quantoque in periculo res sit.
tum cuidam ex equitibus Gallis magnis praemiis per
suadet, uti ad Ciceronem epistulam deferat. hanc
Grae cis conscriptam litteris mittit, ne intercepta
epistula nostra ab hostibus consilia cognoscantur.
si adire non possit, monet ut tragulam cum epistula
ad ammentum deligata intra munitiones castrorum
abiciat. in litteris scribit se cum legionibus
profectum celeriter adfore; hortatur ut pristinam
virtutem retineat. Gallus pericu lum veritus ut
erat praeceptum tragulam mittit. haec casu ad
turrim adhaesit neque a nostris biduo animad versa
tertio die a quodam milite conspicitur, dempta ad
Ciceronem defertur. ille perlectam in conventu
militum recitat maximaque omnes laetitia adficit.
tum fumi incendiorum procul videbantur, quae res
omnem dubita tionem adventus legionum expulit.
(49)   Galli re cognita per exploratores obsidionem
relin quunt, ad Caesarem omnibus copiis contendunt.
hae erant armatae circiter milia LX. Cicero data
facultate Gal lum ab eodem Verticone quem supra
demonstravimus reperit, qui litteras ad Caesarem
deferat; hunc admonet, iter caute diligenterque
faciat; perscribit in litteris ho stes ab se
discessisse omnemque ad eum multitudinem
convertisse. quibus litteris circiter media nocte
Caesar adlatis suos facit certiores eosque ad
dimicandum animo confirmat. postero die luce prima
movet castra et cir citer milia passuum quattuor
progressus trans vallem et rivum multitudinem
hostium conspicatur. erat magni periculi res
tantulis copiis iniquo loco dimicare; tum, quoniam
obsidione liberatum Ciceronem sciebat, aequo animo
remittendum de celeritate existimabat; consedit et,
quam aequissimo potest loco castra communit atque
haec etsi erant exigua per se, vix hominum milium
sep tem, praesertim nullis cum impedimentis, tamen
angustiis viarum quam maxime potest contrahit, eo
consilio ut in summam contemptionem hostibus
veniat. interim specu latoribus in omnes partes
dimissis explorat, quo commo dissime itinere vallem
transire possit.
(50)   Eo die parvulis equestribus proeliis ad
aquam fac tis utrique se suo loco continent: Galli
quod ampliores copias, quae nondum convenerant,
exspectabant, Caesar si forte timoris simulatione
hostes in suum locum elicere posset, ut citra
vallem pro castris proelio contenderet; si id
efficere non posset, ut exploratis itineribus
minore cum periculo vallem rivumque transiret.
prima luce hos tium equitatus ad castra accedit
proeliumque cum no stris equitibus committit.
Caesar consulto equites cedere seque in castra
recipere iubet; simul ex omnibus parti bus castra
altiore vallo muniri portasque obstrui atque in his
administrandis rebus quam maxime concursari et cum
simulatione agi timoris iubet.
(51)   Quibus omnibus rebus hostes invitati copias
trans ducunt aciemque iniquo loco constituunt,
nostris vero etiam de vallo deductis propius
accedunt et tela intra munitionem ex omnibus
partibus coniciunt praeconibusque circummissis
pronuntiari iubent, seu quis Gallus seu Romanus
velit ante horam tertiam ad se transire, sine peri
culo licere; post id tempus non fore potestatem. ac
sic nostros contempserunt ut obstructis in speciem
portis sin gulis ordinibus caespitum, quod ea non
posse introrumpere videbantur, alii vallum manu
scindere, alii fossas com plere inciperent. tum
Caesar omnibus portis eruptione facta equitatuque
emisso celeriter hostes in fugam dat, sic uti
omnino pugnandi causa resisteret nemo, magnum que
ex iis numerum occidit atque omnes armis exuit.
(52)   Longius prosequi veritus quod silvae
paludesque intercedebant_neque etiam parvulo
detrimento illum locum relinqui videbat_, omnibus
suis incolumibus eo dem die ad Ciceronem pervenit.
institutas turres, tes tudines munitionesque
hostium admiratur; producta le gione cognoscit non
decimum quemque esse reliquum militem sine vulnere;
ex his omnibus iudicat rebus quan to cum periculo
et quanta cum virtute res sint administra tae.
Ciceronem pro eius merito legionemque conlaudat;
centuriones singillatim tribunosque militum
appellat, quorum egregiam fuisse virtutem
testimonio Ciceronis co gnoverat. de casu Sabini et
Cottae certius ex captivis cognoscit. postero die
contione habita rem gestam pro ponit, milites
consolatur et confirmat: quod detrimentum culpa et
temeritate legati sit acceptum, hoc aequiore ani mo
ferundum docet, quod beneficio deorum immorta lium
et virtute eorum expiato incommodo neque hosti bus
diutina laetitia neque ipsis longior dolor
relinquatur.
(53)   Interim ad Labienum per Remos incredibili
celeri tate de victoria Caesaris fama perfertur, ut
cum ab hi bernis Ciceronis milia passuum abesset
circiter LX eoque post horam nonam diei Caesar
pervenisset, ante mediam noctem ad portas castrorum
clamor oriretur, quo cla more significatio
victoriae gratulatioque ab Remis La bieno fieret.
hac fama ad Treveros perlata Indutiomarus, qui
postero die castra Labieni oppugnare decreverat,
noctu profugit copiasque omnes in Treveros reducit.
Cae sar Fabium cum sua legione remittit in hiberna,
ipse cum tribus legionibus circum Samarobrivam
trinis hibernis hiemare constituit, et quod tanti
motus Galliae exsti terant, totam hiemem ipse ad
exercitum manere decrevit. nam illo incommodo de
Sabini morte perlato omnes fere Galliae civitates
de bello consultabant, nuntios legationes que in
omnes partes dimittebant, et quid reliqui consilii
caperent atque unde initium belli fieret
explorabant noc turnaque in locis desertis concilia
habebant. neque ullum fere totius hiemis tempus
sine sollicitudine Caesaris inter cessit, quin
aliquem de consiliis ac motu Gallorum nun tium
acciperet. in his ab L. Roscio quaestore, quem
legioni tertiae decimae praefecerat, certior factus
est magnas Gallorum copias earum civitatum, quae
Are moricae appellantur, oppugnandi sui causa
convenisse neque longius milibus passuum octo ab
hibernis suis afuisse, sed nuntio adlato de
victoria Caesaris discessisse, adeo ut fugae
similis discessus videretur.
(54)   At Caesar principibus cuiusque civitatis ad
se evo catis alias territando, cum se scire quae
fierent denun tiaret, alias cohortando magnam
partem Galliae in offi cio tenuit. tamen Senones,
quae est civitas in primis firma et magnae inter
Gallos auctoritatis, Cavarinum, quem Caesar apud
eos regem constituerat, cuius frater Mori tasgus
adventu in Galliam Caesaris cuiusque maiores regnum
obtinuerant, interficere publico consilio conati,
cum ille praesensisset ac profugisset, usque ad
fines inse cuti regno domoque expulerunt et missis
ad Caesarem satisfaciundi causa legatis, cum is
omnem ad se senatum venire iussisset, dicto
audientes non fuerunt. tantum apud homines barbaros
valuit esse aliquos repertos principes belli
inferendi tantamque omnibus voluntatis com
mutationem attulit, ut praeter Haeduos et Remos_
quos praecipuo semper honore Caesar habuit, alteros
pro vetere ac perpetua erga populum Romanum fide,
alteros pro recentibus Gallici belli officiis_nulla
fere civitas fuerit non suspecta nobis. idque adeo
haud scio miran dumne sit cum compluribus aliis de
causis, tum maxime quod qui virtute belli omnibus
gentibus praeferebantur, tantum se eius opinionis
deperdidisse, ut a populo Ro mano imperia
perferrent, gravissime dolebant.
(55)   Treveri vero atque Indutiomarus totius
hiemis nullum tempus intermiserunt, quin trans
Rhenum lega tos mitterent, civitates sollicitarent,
pecunias polliceren tur, magna parte exercitus
nostri interfecta multo mino rem superesse dicerent
partem. neque tamen ulli civitati Germanorum
persuaderi potuit, ut Rhenum transiret, cum se bis
expertos dicerent, Ariovisti bello et Tencthe rorum
transitu, non esse amplius fortunam temptaturos.
hac spe lapsus Indutiomarus nihilo minus copias
cogere, exercere, a finitimis equos parare, exsules
damnatosque tota Gallia magnis praemiis ad se
adlicere coepit. ac tan tam sibi iam his rebus in
Gallia auctoritatem compara verat, ut undique ad
eum legationes concurrerent, gratiam atque
amicitiam publice privatimque peterent.
(56)   Ubi intellexit ultro ad se veniri, altera ex
parte Senones Carnutesque conscientia facinoris
instigari, al tera Nervios Atuatucosque bellum
Romanis parare, ne que sibi voluntariorum copias
defore, si ex finibus suis progredi coepisset,
armatum concilium indicit. hoc more Gallorum est
initium belli. quo lege communi omnes pu beres
armati convenire coguntur; qui ex iis novissimus
convenit, in conspectu multitudinis omnibus
cruciatibus adfectus necatur. in eo concilio
Cingetorigem, alterius principem factionis, generum
suum, quem supra demon stravimus Caesaris secutum
fidem ab eo non discessisse, hostem iudicat bonaque
eius publicat. his rebus confec tis in concilio
pronuntiat arcessitum se ab Senonibus et Carnutibus
aliisque compluribus Galliae civitatibus; huc
iturum per fines Remorum eorumque agros populaturum
ac, priusquam id faciat, castra Labieni
oppugnaturum; quae fieri velit, praecipit.
(57)   Labienus, cum et loci natura et manu
munitissimis castris sese teneret, de suo ac
legionis periculo nihil time bat, ne quam
occasionem rei bene gerendae dimitteret, cogitabat.
itaque a Cingetorige atque eius propinquis oratione
Indutiomari cognita, quam in concilio habuerat,
circummittit ad finitimas civitates equitesque
undique evocat; his certam diem conveniendi dicit.
interim prope cotidie cum omni equitatu
Indutiomarus sub castris eius vagabatur, alias ut
situm castrorum cognosceret, alias conloquendi aut
territandi causa. equites plerumque eminus tela
intra vallum coniciebant. Labienus suos intra
munitiones continebat timorisque opinionem quibus
cumque poterat rebus augebat.
(58)   Cum maiore in dies contemptione Indutiomarus
ad castra accederet, nocte una intromissis
equitibus om nium finitimarum civitatum, quos
accersendos cura verat, tanta diligentia omnes suos
custodiis intra castra continuit, ut nulla ratione
ea res enuntiari aut ad Tre veros perferri posset.
interim ex consuetudine cotidiana Indutiomarus ad
castra accedit atque ibi magnam par tem diei
consumit; equites tela coniciunt et magna cum
contumelia verborum nostros ad pugnam evocant.
nullo ab nostris dato responso, ubi visum est, sub
vesperum dispersi ac dissipati discedunt. subito
Labienus duabus portis omnem equitatum emittit;
praecipit atque inter dicit, perterritis hostibus
atque in fugam coniectis_quod fore sicut accidit
videbat_unum omnes petant Indu tiomarum, neu quis
quem alium prius vulneret, quam illum interfectum
viderit, quod mora reliquorum spa tium nactum illum
effugere nolebat; magna proponit iis qui occiderint
praemia; submittit cohortes equitibus subsidio.
comprobat hominis consilium Fortuna, et cum unum
omnes peterent, in ipso fluminis vado deprehensus
Indutiomarus interficitur caputque eius refertur in
ca stra. redeuntes equites quos possunt
consectantur atque occidunt. hac re cognita omnes
Eburonum et Nerviorum quae convenerant copiae
discedunt, pauloque habuit post id factum Caesar
Galliam quietiorem.